Iranian Culture & Art Club of Fresno
به صدای کوردستان از آمریکا خوش آمدید-
رادیو ده نگی کوردستان له ئامریکا
Voice of Kurdish-American Radio for Democracy, Peace and Freedom
زندگى نامه ماه شرف خانم ملقب به مستوره اردلان، شاعره، نويسنده و اولين زن تاريخ نگار كورد چاپ ارسال به دوست
VOKRadio, Los Angeles, California, USA   

 زندگى نامه ماه شرف خانم ملقب به مستوره اردلان، شاعره، نويسنده و اولين زن تاريخ نگار كورد

به قلم: منصور اردلان

وکیل بازنشسته دادگستری متولی مسجد ومدرسه دارالاحسان سنندج

٢٥ آگوست ٢٠١٨ ميلادى

mansour_ardalan_01.jpg

 

ماه شرف خانم متخلص به مستوره درسال ١٢٢٠هجری قمری درسنندج متولد شد. پدرش ابوالحسن بیگ فرزندمحمدآقا ناظرکردستانی (درزمان امان الله خان اردلان صندوقداروناظرمالی دارالحکومه) فرزند قادربیگ بوده لذا به قادری شهرت داشته اند. ابوالحسن بیگ بعلت حمله شاه سلطان حسین از درجزین همدان به سنندج مهاجرت کرده مادرش ملک نساء خانم ازخانواده محترم وزیری های سنندج بوده و عمه ماه شرف خانم به نام خرده خانم همسر امان الله.خان بوده است. 


ازنگرش به زندگانی ماه شرف خانم درمییابیم ، بلحاظ علاقه وافرش به شعر ، تاریخ ، ادب و فرهنگ کرد و کردستان ، مطالعه و سرودن اشعار و نویسندگی در اولویت فکری او قرارداشته است . در ازدواج باخسروخان والی صرفنظراز روابط فامیلی وموقعیت فوق العاده شریک زندگیش که والی کردستان بوده وتفاهم وتجانس فکری که درزمینه های شعر وشاعری بایکدیگر داشته اند، در مصالح حکومتی دارالحکومه هم نقش چشمگیر ی داشته است.


مستوره زمانی همسر خسروخان شده که ایشان همسران دیگری به اسامی حسن جهان خانم دخترفتحعلیشاه قاجار که بانوئی فرهیخته وشاعری توانا بوده و همچنين شیرین خانم داشته است. خسروخان ازمستوره خانم فرزند نداشته ولی ازهمسران دیگر سه دختربه نامهای؛ 

١-خانم خانمها ٢-عادله سلطان خانم ٣- آغه خانم و هشت پسر به اسامی ١-اسمعیل خان ٢- رضاقلی خان.٣-امان الله.خان مشهوربه غلامشاه خان ٤-خان احمد خان ملقب به "سرهنگ"٥-تیمورخان ٦-جمشیدخان.٧-فضل الله.خان (اعلی جد نگارنده) و ٨ -اسدالله.خان داشته است.

ماه شرف خانم درکودکی خواندن ونوشتن رانزد پدربزرگش آموخته است. قبل ازاینکه به مکتب خانه برود غزلهائی ازسعدی وحافظ راحفظ کرده بود. درمکتب به آموختن زبان عربی وخواندن دیوان اشعار شعرا پرداخته،  رفته رفته باسرودن اشعارکردی وفارسی ونوشتن نظم ونثر استعداد خود را بروز داده است وافزون براینهابه مطالعه ونوشتن تاریخ پرداخته است. اولویت زندگیش همواره فرا گیری شعر وادب وتاریخ بوده است.


باورود به زندگی همسری که والی کردستان واهل ادب وشعربوده و در رفاه کامل زندگی می کرده ومعبودان متعدد یعنی کتب فراوان کتابخانه بزرگ پدرشوهر نامدارش را دراختیار داشته است، شخصیت ادبی وفرهنگیش شکوفا میشود، و بگفته برحق خودش فخرزمان میگردد.


افسوس که روزگار با مرگ نابهنگام برادر ٢٢ ساله اش ضربه هولناکی به جسم و روانش وارد کرده و چرخ گردون که از این بازیچه ها بسیار دارد ناگهان همسر نازنین ویگانه غمخوار درعرصه زندگی را از او میگیرد ماه شرف خانم که در پرتو استعداد ذاتی وداشتن محیط مناسب به درجه ای ازمقام ومنزلت ادبی واجتماعی رسیده بود که به مستوره نادره زمان مبدل شد.  مستوره نه تنها با شعرا و ادبا بزرگ کرد مانند مولوی کرد ونالی بلکه با ادبا وشعرا فارسی زبان معاصر خودش مانند یغمای جندقی مشاعره میکرده است و همچنین خطاطی ممتاز و بمسائل شرعی هم آگاه بوده است.

 

mastoreh_ardalan_02.jpg

نظرات محققان

 


اوگینا واسیلا وا  محقق ومترجم روس که کتاب تاریخ اردلان نوشته مستوره رابه زبان روسی ترجمه کرده درباره مستوره گفته است "درمیان اقوام منطقه خاورمیانه وخاور نزدیک زن دیگری همچون مستوره که هم شاعری توانا وهم تاریخ نگاری برجسته باشد ظهورنکرده است به راستی سده 19 زن روشنفکری چون مستوره به خود ندیده است".


استادمحمدماجد مردوخ روحانی میگوید: "مستوره نخستین مورخ زن درجهان وتنها زن تاریخ اسلام است که کتاب شرعیات نوشته است".


محقق واستاد نامورآقای جمال احمدی آئین درکتاب برگهائی ازتاریخ سربه مهر ازمستوره بعنوان نادره دوران یاد کرده است.
انجمن آثارومفاخر ملی بااختصاص شماره ٧٤ خودبه زندگینامه مستوره ، لقب" خاتون قلم" به مستوره داده است .

رضاقلی خان هدایت درجلددوم کتاب مجمع الفصحاء مستوره را زنی عفیفه جمیله ومردانه نامیده است.

 

زبان فارسی درزمان مستوره


پس ازتسلط اعراب برایران زبان وخط فارسی تحت تاثیرزبان عربی قرارگرفت. زبان وخط عربی زبان نوشتاری وحکومتی ایران شده بود. لکن مقاومت ایرانیان درتمامی جوانب سیاسی واجتماعی به اشکال گوناگون درتقابل باهجوم فرهنگی اعراب درحال افزایش بود. نهضتی که حکیم ابوالقاسم فردوسی باتدوین شاهنامه "شاهکار ادبی" بوجود آورد مشوق بنیانگزاران نهضت هائی درگوشه وکنارایران شد. مقاومت مردم ایران زمین درمقابل این تهاجم فرهنگی ستودنی است . کشورها وملل دیگریکه همانند ایران تحت تهاجم سرزمینی و فرهنگی اعراب قرار گرفته بودند تاب مقاومت نداشتند وفرهنگ مهاجم آن چنان برآنها مسلط شده بود که با گذشت بیش از ١٠٠٠سال هویت ملی وزبان و فرهنگ عرب برزبان و فرهنک وهویت آنان چیره شده است. ایرانیان پس از رهائی از تهاجم سرزمینی کوشش بسیارکردند تا فرهنگ نیمه فراموش شده خود را بازسازی کنند. چون موضوع این نوشتار اشاره مختصری درباره زبان وفرهنگ وادب در عصروزمان مستوره است ناگزیراین نوشته رابه دوره سلاطین صفویه وقاحاریه محدودمیکنم .


سلاطین صفویه بخاطربقاء حکومت خود و درتقابل باسیاستهای جهانگشائی عثمانیها علاوه برتقابل سرزمینی در زمینه فرهنگی خط و زبان فارسی باعثمانیها که فرهنگ خودرادرمقابل فرهنگ عرب ازدست داده بودند ولی بنابه ملاحظات کشورداری وادعای خلافت اسلامی به مروجین خط وزبان عربی مبدل شده بودند به مقابله جدی پرداختند، بطوریکه تمامی مکاتبات حکومتی و اداری به خط وزبان فارسی انجام میشد. سلاطین قاجاریه هم که برای هویت بخشیدن به سلسله خود، قاجاریه وصفویه را از یک قوم ونسب قلمدادمیکردند و به روش صفویان مروج خط و زبان فارسی شدند.


خانواده اردلان که ازنظر روابط حکومتی و ازدواجهای متعدد باصفویه و قاجاریه پیوند اداری محکمی داشتند، در تمامی مکاتبات از زبان فارسی استفاده میکردند به همین دلیل مستوره خانم بااستفاده از زبان رسمی حکومتی آثارتاریخی وادبی خودرابه زبان فارسی نوشته است (به استثناء دیوان اشعارکردی که به زبان کردی سروده است).

 

mastureh_kurdistani.jpg
 mastureh_ardalan.jpg
mastureh_ardalan_05.jpg   tarikh-i_ardalan_by_mah_sharaf_khanom_mastoureh_ardalan.jpg

تالیفات وآثارادبی مستوره


اولین اثر:
تتمه ای است که برکتاب تاریخ الاکراد نگارش قاضی محمد شریف هورامی نوشته است .


دومین اثر: مستوره پس ازاینکه ازادامه تتمه کتاب تاریخ الاکراد منصرف میشود مستقلا کتاب "تاریخ اردلان "را تالیف میکند. مستوره دراین کتاب گذشته تاریخی دودمان اردلان رانوشته یعنی تاریخ نویسی کرده وهم وقایع روز را تا روزهای آخرعمرخود "محرم ١٢٦٤ قمری "نگاشته است.

چون این کتاب درزمره کتابهای مرجع ازنظر تاریخ خاندان اردلان و کوردستان شناخته شده است لذا ازروی نسخه خطی منحصر بفرد آن که نزد نگارنده است کوشش کرده ام آنرا بانضمام مطالب مربوط به موضوع کتاب به چاپ برسانم که درمرحله ویراستاری وگرفتن مجوزاز وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی برای چاپ وانتشار است.


سومین اثر:دیوان اشعارفارسی
است که زنده یاد یحیی معرفت درسال ١٣٠٥شمسی بخشی ازاشعار مستوره راکه به قولی بیست هزار بیت بوده چاپ کرده است درسال ١٣٨٤ مقارن برگزاری همایش جهانی مستوره در اقلیم کردستان توسط انتشارات اراس بامقابله وتصحیح استاد ماجد مردوخ روحانی تجدید چاپ شده است .


چهارمین اثر: دیوان اشعارکردی است که درسال ١٣٧٤ زنده یاد "صدیق صفی زاده بوره که ئی" بخشی ازاشعارمنتسب به مستوره رابه چاپ رسانده است درسال ١٣٩٢به همت استاد قره داغی چندهزار بیت دیگراز سروده های مستوره گردآوری شده و توسط انتشارات توکلی چاپ ومنتشرشده است.


پنجمین اثر: کتاب شرعیات
یا رساله شرعیه است مستوره در مقدمه کتاب انگیزه خوددرتدوین ونگارش آنرا تشریح مسائل شرعی به زبان عامیانه برای بانوان کم سواد عنوان کرده است این کتاب درسال١٩٩٨میلادی به همت آقای دکتر عبدالله مردوخ درکشور سوئد چاپ شده ودرسال ٢٠٠٥ هم با توضیحات آقای استاد دکتر نوید نقشبندی دراقلیم کردستان تجدید چاپ شده است .


ششمین اثر
: کتاب تذکره مجمع الادبا است که بعلت فوت ناگهانی مستوره اثری ازآن به دست نیامده است متاسفانه باوجود استمدادی که درسال ٢٠٠٦ ازطریق شبکه تلویزیون کوردسات درسلیمانیه اقلیم کردستان کردیم تاکنون ازاین اثراطلاعی به دست نیامده است.

 


درگذشت مستوره


پس ازمرگ ناگهانی خسروخان فرزند ارشدش رضاقلی خان جانشین پدرشد. بعلت صغرسن و بی تدبیری ونافرمانی درمقابل شاه قاجار و بروزاختلاف شدید باب رادرش غلامشاه خان (امان الله خان ثانی) و ازسوی دیگر اختلاف طوبی خانم (همسرش ) بامادرش (حسن جهان خانم) شاه تصمیم گرفت که به حکمرانی مستقل ٧٠٠ ساله خاندان اردلان خاتمه دهد وبرای اجرای تصمیم خودبه حاکم سفاکی بنام خسروخان گرجی ماموریت داد تا رضاقلی خان را دستگیر و روانه تهران کند. خسروگرجی باخدعه ونیرنگ رضاقلی خان رادستگیر و روانه تهران میکند. ازآنجاکه خسرو گرجی حاکم سفاک وبی رحمی بوده به بهانه های گوناگون وابستگان به خانواده اردلان و افرادیکه باحکومت رضاقلی خان همکاری داشته اند را مورد اذیت و آزار قرارمیداده است، مستوره خانم با بیش از یک هزار نفر ازاهالی سنندج جلای وطن کرده و از راه مریوان و پس از توقف درروستای هوش بارانی و پذیرائی گرمی که اهالی از ایشان و همراهانش درآنجا و همچنين در روستاهای همجوار از آنان کرده بودند به "شهرزور" رفته وازآنجا عازم سلیمانیه میشود (سرکارعلیه خانم طالبانی همسر گرامی زنده یاد جلال طالبانی ریاست محترم پیشین جمهوری عراق به نگارنده فرمودند: "پس از آنکه مردم سلیمانیه ازمهاجرت مستوره خانم آگاه شدندگروه کثیری ازساکنین سلیمانیه ازشهرسلیمانیه به شهرزور رفته وبا گرمی زائد الوصفی ازمستوره خانم استقبال کرده اند."


مستوره درسطور پایانی کتاب خودبااندوه بسیار ازمرگ نابهنگام حسینقلی خان عمه زاده اش سخن میگوید وآخرین قسمت کتاب رابااین عبارت پایان میدهد: "من مستوره مهجوره نیز در فراق آن جان عزیز دو -سه روز است جسم وجان ازبلای ناخوشی تب خیزاست تا خواست خداچه باشد." (طبق تحقیق آقای جمال احمدی آئین مستوره درمنزل عثمان پاشا اردلان اقامت داشته است.)


میرزاعبدالله رونق عموی مستوره پس ازدرگذشت مستوره درتتمه کتاب نوشته است که مستوره سرانجام درمحرم ١٢٦٤ دور از یار و دیار به گلزار ارم خرامید.


آرامگاه


در اجلاس جهانی دویستمین سالگرد تولد مستوره " بیر ئانینی شاعیر و میژو ونووس مه ستووره ی ئه رده لان " که به همت حکومت اقلیم کردستان درسال ١٣٨٤ شمسی دراربیل برگزارشد .باآقای جمال احمدی آئین نویسنده ومحقق نامدارکرد که سالهای متمادی وقت خودرا صرف تحقیقات جامع درباره مستوره کرده بود آشنا شدم . در گفتگوی بایکدیگر دریافتیم که هردو نفربدنبال شناسائی مزار مستوره هستیم. ايشان با بزرگواری زائدالوصفی تحقیقات جامعی راآغازکرد و بالاخره ب اراهنمائی های سودمند استاد دکتر عبدالرقیب یوسف مزار مستوره را درقبرستان گردی سیوان سلیمانیه که درمحدوده آرامگاه خانوادگی عثمان پاشا اردلان و احمد عزیزخواجه اردلان میباشدشناسائی کرد. (احمدعزیز نواده خان احمد خان اردلان است که سراسرکردستان تا شهر بغداد رابه مدت٧سال وچندماه درتصرف داشته است.)


پس ازشناسائی مزار مستوره بمنظورهم آهنگی مقامات ایرانی و حکومت اقلیم کردستان از استانداری کردستان درخواست کردم ازطریق وزارت امورخارجه ازجمهوری فدرال عراق خواسته شود که اجازه انتقال بقایای پیکر را به سنندج صادرنمایند تادر بنای یادبود ساخته شده توسط اداره کل میراث فرهنگی استان کردستان درمحوطه چهارباغ عمارت خسروآباد منزل مسکونی مستوره بصورت نمادین دفن شود. همچنین ازمقامات فرهنگی سلیمانیه تقاضای صدور مجوزانتقال نمودم.


سرکارعلیه خانم طالبانی پس ازملاحظه درخواستم،  اینجانب و آقایان جمال احمدی آئین و لاوان حسینی (تهیه کننده فیلم ماه اردلان "مانگ ئه رده لان"زندگینامه مستوره ) رابه سلیمانیه دعوت فرمودند.
هنگامیکه به حضور معظم لهارسیدیم ازمشاهده سرتندیس مستو.ره خانم ساخته استاد هادی ضیاءالدینی که تقدیم حضورشان نمودم بااحساس زائدالوصفی دستورفرمودند هیئتی مرکب ازمدیران فرهنگی سلیمانیه وشبکه تلویزیونی "کورد سات "درمعیت ما (آقایان احمدی آئین وحسینی ونگارنده ) ازمزار شناسائی شده بازدید نموده و عکس وفیلم تهیه شود.  آقای احمدی آئین محل دقیق مزار رابه هیئت نشان داد. بعدازتهیه عکس وفیلم بالاتفاق گزارش کارتقدیم حضورشان شد. معظم لها با شوق واشتیاق فرمودند "همواره فرزندان وبستگانم ازنتیجه اقدامات و تحقیقاتم دراین مورد ازمن سوال میکنند و امشب با این مژده ایکه به آنان میدهم خودم با خیال راحت میخوابم."بلافاصله اعلام وابلاغ فرمودند که باید آرامگاهی متناسب باشخصیت مستوره خانم ساخته شود ومسولیت تهیه نقشه انرابه بنده محول فرمودند.حسب استدعای نگارنده برای چندنفر ازاستادان معمار وشهیر دودمان اردلان دعوتنامه صادر فرمودند .


درمراجعت به تهران از شادروان مهندس عبدالکریم اردلان وآقایان مهندس امیر هوشنگ اردلان و مهندس سعیداردلان (متاسفانه درآن زمان آقای مهندس نادراردلان که ازمفاخر استادان معماری ایران هستند درمسافرت خارج ازکشوربودند) درخواست کردم که کروکی ونقشه مناسب راتهیه فرمایند بالطف ومحبت آنان کروکی ونقشه های مربوط تهیه شد وبه سلیمانیه فرستادم.


درسلیمانیه مجریان کار هنگام پیاده کردن نقشه متوجه شدندکه به دلیل محدود بودن فضای خالی اطراف مزار اجرای نقشه و احداث آرامگاه امکان پذیر نیست ناگزیر با تعویض طرح ونقشه و با استفاده از "طرح وماکت "ساخته شده توسط استاد هادی ضیاءالدینی هنرمند نامدار و مجسمه ساز شهیر آرامگاه مجللی به همت والا وباهزینه معظم لهاساخته شد .مراسم رسمی پرده برداری از آرامگاه ازشبکه تلویزیونی "کوردسات" پخش شده است.


اقدامات انجام شده درجهت تجلیل وبزرگداشت مستوره


الف- درایران:


١-نامگزاری اولین دبستان دختران درسنندج به نام مستوره اردلان این دبستان اولین دبستان دختران درایران است که درسال ١٢٩٤ ه.ش (یعنی یکصد سال قبل) به همت زنده یاد خانم مریم اردلان همسر شادروان غلامعلی خان اردلان پدربزرگ شادروان شیرین خانم اردلان نویسنده کتاب تحقیقی "خاندان کرد اردلان تاسیس شده است.


٢-نامگزاری دبیرستان دختران سنندج به نام مستوره اردلان mansour_ardalan_03.jpg


٣-برگزاری مزاسم بزرگداشت مستوره توسط استانداری کردستان درسال ١٣٧٤شمسی


٤-ساخت تندیس بزرگ مستوره توسط استاد هادی ضیاءالدینی(نصب شده در پارک بزرگ اربیل اقلیم کردستان وچهارباغ خسروآباد وسر تندیس(نمونه کوچک آنها)که به درخواست نگارنده ساخته وبین فامیل توزیع شد.


٥-به همت آقای دکترابراهیم زارعی استاددانشگاه ومدیرکل وقت اداره کل میراث فرهنگی کردستان (فرماندارفعلی شهرستان سنندج)بنای یادمانی درمحدوده چهارباغ عمارت خسروآباد محل سکونت مستوره ساخته شده است .


٦-همزمان با برگزاری همایش ملی اردلان شناسی که توسط دانشگاه کردستان با همکاری خاندان اردلان درسال ١٣٩٠برگزارشد شهرداری سنندج دراقدامی درخورتحسین وتقدیر مجسمه تمام قد ساخته استادضیاءالدینی رادرخیابان خندق سنندج محدوده خسروآبادنصب کرده است.


٧-درسالهای اخیر چند انجمن ادبی -فرهنگی-مردمی دراستان کردستان به نام مستوره تاسیس شده اند و به مناسبتهای مختلف مراسمی درتجلیل وبزرگداشت مستوره بر گزارکرده اندکه نشان دهنده این است که نسل جوان علاقه وافری نسبت به شخصیت والای مستوره پیداکرده اند .


٨-درچندسال اخیر به همت دانش پژوهان و استادان کورد وزارت آموزش وپرورش ایران اشعاری ازدیوان شعر مستوره در کتابهای درسی مدارس چاپ کرده است .


ب - دراقلیم کردستان جمهوری فدرال عراق.


١- همایش جهانی دویستمین سالگرد تولد مستوره (بیرئانینی شاعیرومیژو نووس مه ستووره ی ئه رده لان)که درسال ٢٠٠٥ میلادی ١٣٨٤شمسی توسط حکومت اقلیم کردستان درشهر اربیل (هولیر)باشرکت یکصدنفرازمحققان کشورهای مختلف برگزارشداین فستیوال آغازگرنهضت بزرگ مستوره شناسی درایران وعراق وسایرمناطق کردنشین شدو بانشر و توزیع وسیع آثارادبی مرتبط بامستوره علاقمندان به تاریخ وادب را بامستوره آشنا کرد دودمان اردلان همواره سپاسگزار این حرکت بزرگ فرهنگی حکومت اقلیم کردستان میباشد.


قبل ازآغاز بکار همایش مذکور طی مراسم باشکوهی توسط آقای نچیروان بارزانی نخست وزیرحکو.مت اقلیم کردستان ازپیکره مستوره خانم ساخته آقای ضیاءالدینی که درپارک بزرگ وزیبای اربیل نصب شده بود پرده برداری شد.


٢- احداث آرامگاه مجلل مستوره به هزینه وهمت والای سرکارخانم طالبانی در گورستان گردی سیوان سلیمانیه.که دربالا توضیح داده شد.


درپایان لازم میداند ازعلاقمندی وکوشش خستگی ناپذیر آقای جمال احمدی آئین واستادان محترم دانشگاه کردستان بویژه آقای محمدماجد مردوخ روحانی ودکتر نوید نقشبندی و دیگر محققین واستادان ارجمندی که درجهت معرفی وشناساندن هرچه بیشتر این مورخ وشاعر نامدار کرد تلاش بسیارکرده اند و همچنین ازبرادران نامدار هادی ومهدی ضیاءالدینی که درخلق آثارجاوید پیکره های مستوره کوشش بسیار کرده اند سپاسگزاری نماید .توفیق همگان رادراعتلاء فرهنگ وادب کرد خواستارم .


٣-.تهیه وپخش زندگینامه مستوره خانم با نام "مانگ ئه رده لان "- ماه اردلان براساس نوشته آقای جمال احمدی آئین توسط شبکه تلویزیونی کورد سات

mansour_ardalan_2.jpg
**************************************  

vokradio.jpg

 Voice of Kurdish-American Radio for Democracy, Peace, and Freedom

 
free stats

 

 

 
< بعد   قبل >

Polls

VOK Radio Newsletter

Name: 
Email:  
Subscribe Unsubscribe

Calendar of Events

« < November 2018 > »
M T W T F S S
29 30 31 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 1 2
No events
© 2007 - 1397, VOK Radio